Met de slag om de Karelsbrug tijdens het Zweedse Beleg van Praag, neem ik je mee naar het jaar 1648. Lees over een van de meest bepalende momenten in de Tsjechische geschiedenis. Praag - en vrijwel heel Europa - is dan verwikkeld in de Dertigjarige Oorlog: een conflict dat officieel draait om katholieken versus protestanten, maar in de praktijk net zo goed om macht, invloed en ordinaire landjepik.
Als ik door de straten van Praag loop, word ik onmiddellijk omarmd door de rijke geschiedenis. Overal om me heen voel en zie ik sporen uit het verleden. Monumenten, inscripties en standbeelden dienen als blijvende getuigenissen van deze fascinerende tijd.
Hoe meer ik over deze stad leer, hoe beter ik begrijp wat haar zo uniek maakt – en soms ook zo tegenstrijdig. Het fascineert mij waarom hier, in een land dat nu tot de meest atheïstische ter wereld behoort, zoveel indrukwekkende katholieke kerken staan. Hun silhouetten domineren het stadsbeeld, terwijl de Bohemers van nature niet eens katholiek, maar overwegend protestants waren.
De slag om de Karelsbrug
Katholieke druk neem toe
Die tegenstelling voelt bijna tastbaar als je rondloopt. Het was natuurlijk niet zomaar een verschil van mening, maar het gevolg van macht en politiek. Vooral de Habsburgers, streng katholiek, legden hun wil steeds nadrukkelijker op. Sinds 1526 hoorde Bohemen bij hun rijk, en vanuit Wenen werd langzaam maar zeker steeds meer druk uitgeoefend om de stad weer katholiek te maken. Zo mochten er bijvoorbeeld alleen nog katholieken een ambt vervullen en werden protestantse geschriften gecensureerd.
Op die manier begon een conflict dat ik bijna kan voelen als ik hier rondloop – een religieus en politiek spanningsveld dat uiteindelijk uitliep op een confrontatie die het lot van Praag en Europa voorgoed zou veranderen. Zelfs voor Nederland had dit grote gevolgen, maar dat laat ik hier buiten beschouwing. In Praag zijn er veel monumenten, die aan die tijd herinneren.
Casus belli: Tweede Praagse defenestratie
Je kunt je voorstellen dat wanneer twee rivaliserende bendes het tegen elkaar opnemen, dat dat uitloopt op ruzie en ellende. Zo was het ook met de protestanten en de katholieken in de 17e eeuw.
In 1618 liep het conflict openlijk uit de hand door toedoen van de Tweede Praagse Defenestratie: protestantse edelen gooiden drie katholieke bestuurders uit een raam van de Praagse Burcht.
Uit dit gebouw werden de drie katholieken gegooid
Wie wil, kan dat raam nog steeds zien als je een kaartje koopt voor de Praagse Burcht, of vanuit de Zuidelijke tuinen bewonderen hoe hoog de val eigenlijk was. Ondanks de indrukwekkende val hebben de mannen het overleefd. De protestanten beweerden dat ze in een mesthoop waren geland en de katholieken dat ze door Engelen waren "opgevangen".
Deze Tweede Praagse Defenestratie geldt als het directe begin van de Boheemse Opstand en Dertigjarige Oorlog. Wanneer was dan de eerste? Die was iets minder dan 200 jaar daarvoor, om precies te zijn 1419, maar daarvoor verwijs ik je naar mijn blog over Het Nieuwe Stadhuis van Nové Město.
Slag op de Witte Berg (Bila Hora): 1620
Het verzet van de protestanten hield echter geen stand. In 1620 werden de Boheemse troepen beslissend verslagen door de keizerlijke en katholieke legers tijdens de Slag op de Witte Berg, toen net buiten Praag.
De gevolgen waren rampzalig voor de protestanten: leiders werden geëxecuteerd op het Oude Stadsplein of verbannen, Bohemen verloor zijn politieke autonomie en Praag werd stevig onder katholiek gezag geplaatst. Wat begon als een lokale opstand groeide zo uit tot een conflict dat grote delen van Europa dertig jaar lang in zijn greep zou houden. Daar zou je een dik boek over kunnen schrijven.
Sterker nog...daar is een boek over geschreven. Het is dat ik niet zo'n lezer ben, maar anders...
Einde van de Dertigjarige Oorlog
In dit blog spring ik direct naar het slotstuk van de Dertigjarige Oorlog, een conflict dat Europa tussen 1618 en 1648 in zijn greep hield en tussen de vier en elf miljoen mensen het leven kostte.
De eerste Wereldoorlog
Het wordt niet voor niets wel eens de “eerste wereldoorlog” genoemd: talloze mogendheden waren erbij betrokken, van de Habsburgers en protestantse staten in het Heilige Roomse Rijk tot Spanje, Frankrijk, Zweden, Denemarken en ook de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, die vaak optrad als bondgenoot van protestantse machten of tegen de Habsburgse invloed vocht.
In 1648 bevond Praag zich in het hart van deze gebeurtenissen.
Praag als epicentrum
Wat ooit begon als een religieuze strijd tussen katholieken en protestanten in Bohemen, was uitgegroeid tot een continentale oorlog waarin politiek, dynastie en macht net zo belangrijk waren als geloof. Praag zelf werd het toneel van belegeringen, plunderingen en heroïsche verdedigingen. Terwijl gewone burgers hun huizen en hun leven probeerden te beschermen, werd het lot van de stad en haar kunstschatten bepaald door legers die vanuit alle hoeken van Europa samenkwamen.
Praag was in de handen van de Habsburgers en volledig katholiek. De stad was streng onderworpen aan het keizerlijke gezag, protestantse instellingen waren gesloten of overgenomen, en het ooit zo levendige protestantse Praag moest zich aanpassen aan het katholieke bewind.
Het Zweedse beleg van Praag
De verrassingsaanval op Malá Strana
In de zomer en herfst van 1648 werd Praag het dramatische slotakkoord van de Dertigjarige Oorlog. In de nacht van 25 op 26 juli verrasten Zweedse troepen onder leiding van Hans Christoff von Königsmarck de stad door via het Strahovklooster Malá Strana en de Praagse Burcht in te nemen. De keizerlijke bevelhebber Rudolf Colloredo had de dreiging onderschat en de westelijke stadsmuren onvoldoende versterkt. In één nacht viel de hele linkeroever van Praag in Zweedse handen. Terwijl Colloredo ternauwernood wist te ontsnappen over de Moldau, begon Königsmarck met grootschalige plunderingen, waaronder een belangrijk deel van de kunstcollectie van keizer Rudolf II. Hij verwachtte dat de rest van de stad zich spoedig zou overgeven.
Een stad die weigert zich over te geven
Die inschatting bleek een ernstige misrekening. Terwijl de Zweden zich te buiten gingen aan roof en vernieling, organiseerde de rechteroever van de Moldau zich razendsnel. Na dertig jaar oorlog was Praag overwegend katholiek, en zelfs de protestanten die de stad niet hadden verlaten, haatten de Zweden om hun eerdere plunderingen in Bohemen. Ook de Joodse gemeenschap koos massaal de zijde van de keizer. Colloredo riep versterkingen op, burgers meldden zich vrijwillig en zelfs studenten van de Karelsuniversiteit vormden een eigen legioen van meer dan 700 man. Onder leiding van de jezuïet Jiří Plachý speelden zij een sleutelrol in de verdediging van de bruggen.
De slag om de Karelsbrug
Het zwaartepunt van het beleg kwam al snel te liggen bij de Karelsbrug, destijds de enige vaste oeververbinding in Praag. Hier strandden herhaalde Zweedse aanvallen. Pas in augustus arriveerden extra Zweedse troepen, en in oktober nam kroonprins Karel Gustav persoonlijk het bevel over. Met circa 13.000 man stonden de Zweden tegenover minder dan 5.000 verdedigers. Ondanks zware beschietingen, doorbraken en grote verliezen hield de stad stand.
Oorlog voorbij, strijd nog niet
Ironisch genoeg woedde het beleg voort terwijl de oorlog feitelijk al voorbij was. Op 24 oktober werd de Vrede van Westfalen ondertekend, maar in Praag wist men van niets. Diezelfde dag gaf Karel Gustav bevel tot een laatste grote aanval. De Zweden braken opnieuw door de muren, maar een wanhopige tegenaanval onder leiding van Colloredo zelf dreef hen terug. Toen twee dagen later het vredesnieuws de stad bereikte, was de uitkomst duidelijk: Praag had standgehouden. Begin november trokken de Zweden zich definitief terug.
De prijs van de overwinning
Militair gezien was de verdediging van Praag een opmerkelijke overwinning, maar de schade was enorm. De linkeroever was zwaar geplunderd en samen met epidemieën verloor de stad ongeveer een derde van haar bevolking. Cultureel was de klap misschien nog groter. Kunstwerken, manuscripten en beelden van onschatbare waarde verdwenen naar Zweden, waaronder de Codex Argenteus, de Codex Gigas en de beroemde bronzen beelden van Adriaen de Vries uit de Wallenstein-tuinen. Veel van deze schatten keerden nooit terug.
De Tsjechische ballingen die de Zweden hadden gesteund, werden na de oorlog vergeten en uitgesloten. De verdedigers van Praag daarentegen werden beloond. Keizer Ferdinand verleende privileges en onderscheidingen, waaronder het recht voor de Joodse gemeenschap op een eigen banier.
Zo verloor Praag in 1648 geen stad, maar wel een deel van zijn bevolking en zijn culturele ziel. Een overwinning met littekens, waarvan de echo’s tot ver buiten de stad hoorbaar blijven.
Wat herinnert nog aan het Zweedse Beleg en deze slag om de Karelsbrug
De Dertigjarige Oorlog heeft een diepgaande invloed gehad op Praag en het hedendaagse Tsjechië. In de hele stad zijn sporen van deze ingrijpende periode zichtbaar. Een van de meest trotse herinneringen is de Slag om de Karelsbrug, die nog steeds een prominente plaats in de lokale geschiedenis inneemt.
Inscriptie bij de Karelsbrug
Wanneer je vanuit de Oude Stad de Karelsbrug oploopt, kijk dan na een meter of dertig naar links. Op het huis op de tegenovergelegen Novotný-brug zie je de volgende tekst:
"Pelgrim, sta op de plek waar de woede van de Zweden tijdens de Dertigjarige Oorlog te verduren kreeg. Lees dit ter nagedachtenis aan alle Bohemen, maar bovenal ter nagedachtenis aan de burgers van de oude stad en de studenten, die in het jaar des Heren 1648 op de brug bij het kruis, met wapens in de hand en onder zwaar vuur vanuit de reeds verwoeste brugtoren en de watertoren, heldhaftig de aanvallen van de Zweden afsloegen."
De inscriptie
Afbeelding van de slag op het huis tegenover de Karelsbrug
Student bij het Klementinum
Nabij de Karelsbrug, binnen het complex van het Clementinum, staat een onopvallend standbeeld zonder tekst of uitleg.
Dit beeld is een stille getuige van de trots en moed van een student die vocht tijdens de heroïsche Slag om de Karelsbrug.
Student bij Clementinum
Diorama van de slag om de Karelsbrug
Op de Petrinheuvel, in het spiegeldoolhof, vind je een schitterend schilderij van de slag van de Karelsbrug. De volledige naam is: de Slag bij Praag met de Zweden op de Karelsbrug in 1648.
Het schilderij was te zien in het spiegeldoolhof van de Tsjechische Toeristenvereniging tijdens de Jubileumtentoonstelling in Praag in 1891. Na afloop van deze tentoonstelling werd het volledige doolhof verplaatst naar de Petřín-heuvel, waar het op 1 mei 1892 officieel werd opengesteld voor het publiek. Het staat daar inmiddels al 128 jaar, wat ooit was bedoeld als tijdelijk.
Het schilderij toont de slag om de Karelsbrug
Wapen van Praag
De Oude Stad ontving van keizer Ferdinand III een "hand met een zwaard, die op het punt staat de open poort te verdedigen tegen indringers" in haar wapen.
Deze "hand met een zwaard" maakt nu deel uit van het wapen van de hoofdstad Praag .
Wapen van Praag
De Mariazuil op het Oude Stadsplein
De Mariazuil op het Oude Stadsplein werd in 1650 opgericht als dank aan de Maagd Maria voor de verdediging van Praag tegen het Zweedse beleg van 1648.
Het monument werd later omstreden omdat het ook werd gezien als symbool van Habsburgse macht en katholieke overheersing na de Slag bij de Witte Berg.
In 1918 werd de zuil afgebroken; in 2020 keerde een replica terug.
De Mariazuil op het Oude Stadsplein
Wanneer je nu door de straten van Praag wandelt, nodig ik je uit om stil te staan bij de plekken die herinneren aan het Zweedse beleg van 1648.
- Loop over de Karelsbrug en voel de spanning die hier ooit hing
- Bezoek het Strahovklooster en de Praagse Burcht
- Ontdek hoe burgers, studenten en soldaten samen hun stad verdedigden.
- Kijk om je heen op het Oude Stadsplein, bewonder de herbouwde Mariazuil
- Laat je verrassen door verborgen hoekjes en monumenten die verhalen vertellen over moed, doorzettingsvermogen en de rijke geschiedenis van de stad.
Elk monument, elke straatsteen draagt een stukje van deze geschiedenis - en wie goed kijkt, kan de verhalen van Praag bijna horen fluisteren.
Verliefd op Praag
Reactie plaatsen
Reacties